اصل عدم توجه ایرادات در چک و استثنائات آن

اصل عدم توجه ایرادات در چک و استثنائات آن : چک در نظام حقوقی ایران یکی از پرکاربردترین اسناد تجاری است که نقش مهمی در مبادلات روزمره دارد. اعتماد عمومی به چک زمانی تحقق پیدا می کند که دارنده، بتواند بدون نیاز به ورود به روابط خصوصی میان صادرکننده و دریافت کننده نخست، مطالبه وجه آن را درخواست کند. این هدف با احترام به اصل عدم توجه ایرادات در چک محقق می شود. بر اساس این اصل، صادرکننده یا ظهرنویس نمی تواند به روابط شخصی یا ایراداتی که در جریان صدور چک وجود داشته، علیه دارنده با حسن نیت استناد کند. در این مقاله به مفهوم اصل عدم توجه ایرادات در چک، فلسفه وضع آن و استثنائات مهم این اصل در حقوق ایران پرداخته می شود.

مفهوم اصل عدم توجه ایرادات در چک

اصل عدم توجه ایرادات در چک به این معناست که وقتی چکی در دست شخصی قرار دارد که آن را به طور قانونی و با حسن نیت تحصیل کرده، صادرکننده یا ظهرنویسان نمی توانند به ایرادات مربوط به روابط شخصی خود با دارندگان قبلی استناد کنند. هدف از این اصل، تسهیل گردش چک در جامعه و تقویت اعتماد عمومی به آن است تا چک بتواند مانند پول نقد در معاملات مورد استفاده قرار گیرد.

برای مثال اگر شخص الف بابت خرید خودرو چکی در وجه ب صادر کند و ب آن را به شخص ج منتقل کند، در صورتی که ج از ایرادات میان الف و ب مثل معیوب بودن خودرو بی اطلاع باشد، الف نمی تواند در برابر ج به این ایراد استناد کند. در واقع، ج دارنده با حسن نیت محسوب می شود و اصل عدم توجه ایرادات در مقابل او اجرا می شود.

فلسفه اصل عدم توجه ایرادات در چک

این اصل از مبانی نظری حقوق تجارت نشات می گیرد. قانون گذار برای آنکه اسناد تجاری مثل چک نقش شبه پولی داشته باشند. آنها را از روابط خصوصی میان طرفین جدا کرده است. در نتیجه، چک سندی مستقل از معامله پایه است. اگر قرار بود صادرکننده بتواند به هر ایراد جزئی در معامله اولیه استناد کند، اعتبار و اعتماد به چک از بین می رفت و دیگر هیچ کس حاضر نمی شد آن را به عنوان وسیله پرداخت بپذیرد. به همین دلیل اصل عدم توجه ایرادات در چک وضع شده تا دارنده ای که به ظاهر سند اعتماد کرده، متضرر نشود.

موارد استثنا بر اصل عدم توجه ایرادات در چک

اگرچه این اصل اهمیت زیادی دارد، اما مطلق نیست و در مواردی می توان به ایرادات استناد کرد. مهم ترین استثنائات عبارتند از:

الف. فقدان اراده یا جعل امضا

اگر امضا واقعاً از شخص صادرکننده نباشد، چک به او منتسب نیست و نمی توان او را مسئول دانست. جعل امضا، از بارزترین استثنائات اصل عدم توجه ایرادات در چک است. در این حالت نه تنها اصل عدم توجه ایرادات قابل اجرا نیست بلکه دارنده با حسن نیت هم نمی تواند وجه چک را از فردی که امضایش جعل شده مطالبه کند.

ب. فقدان اهلیت صادرکننده یا ظهرنویس

بر اساس اصول کلی حقوقی، اعمال حقوقی اشخاص فاقد اهلیت (مانند صغیر، سفیه یا مجنون) باطل است. در این حالت نیز اصل عدم توجه ایرادات در چک اعمال نمی شود زیرا اساسا امضای چنین اشخاصی فاقد اثر حقوقی است. حمایت از دارنده نمی تواند تا حدی پیش برود که بر شخص محجور تکلیف مالی بار کند.

ج. ایرادات مربوط به خود سند

اگر چک از نظر شکلی واجد شرایط قانونی نباشد، مثلا تاریخ یا امضای لازم را نداشته باشد، دیگر چک محسوب نمی شود و دارنده نمی تواند از حمایت اصل عدم توجه ایرادات بهره مند شود. در این موارد ایراد از ظاهر سند قابل تشخیص است و دارنده نمی تواند به بی اطلاعی استناد کند.

د. صدور چک توسط نماینده بدون اختیار

چنانچه کسی بدون داشتن اختیار قانونی از جانب دیگری چک صادر کند، این چک نسبت به اصیل فاقد اعتبار است. در واقع، امضا به شخصی که خود را نماینده معرفی کرده منتسب است و نه به صاحب حساب. بنابراین اصل عدم توجه ایرادات در چک در چنین مواردی نیز جاری نمی شود.

ه. بازگشت چک به دارنده اولیه

اگر چک پس از چند نقل و انتقال دوباره به دارنده نخست بازگردد، اصل عدم توجه ایرادات در برابر او قابل اجرا نیست زیرا او از روابط و ایرادات پایه آگاه بوده و دیگر دارنده با حسن نیت محسوب نمی شود.

اصل عدم توجه ایرادات در مقابل دارنده با حسن نیت

دارنده با حسن نیت کسی است که چک را با اعتماد به ظاهر آن و بدون اطلاع از ایرادات احتمالی به دست آورده باشد. چنین دارنده ای مورد حمایت قانون است. اما اگر دارنده از ایرادات آگاه بوده یا در تحصیل چک مرتکب تقلب شده باشد. دیگر نمی توان او را دارنده با حسن نیت دانست و اصل عدم توجه ایرادات در مقابل وی اعمال نمی شود.

در عمل، تشخیص حسن نیت دارنده گاه دشوار است و دادگاه با بررسی قرائن، از جمله فاصله زمانی بین صدور چک و انتقال آن یا مبلغ غیرمتعارف معامله، تصمیم می گیرد که دارنده با حسن نیت بوده یا خیر.

اهمیت اصل عدم توجه ایرادات

اگرچه قانون تجارت ایران به طور صریح از این اصل نام نبرده، اما رویه قضایی و دکترین حقوقی آن را پذیرفته اند. دادگاه ها با استناد به اصول کلی اسناد تجاری و فلسفه وجودی چک، این قاعده را در آرای خود مورد استفاده قرار می دهند. در حقوق تطبیقی نیز کنوانسیون های ژنو به صراحت از این اصل و استثنائات آن یاد کرده اند. و این معاهدات می توانند برای تفسیر مقررات داخلی مورد توجه قرار گیرند.

اهمیت آگاهی مردم از استثنائات اصل عدم توجه ایرادات

در بسیاری از پرونده های مطروحه در دادگاه ها، اشخاص به دلیل ناآگاهی از مفهوم اصل عدم توجه ایرادات در چک متضرر می شوند. گاهی صادرکننده بدون درک از آثار حقوقی امضای خود، چک را برای ضمانت یا امانت صادر می کند. و بعد متوجه می شود که وصول وجه آن توسط دارنده با حسن نیت ممکن است. آگاهی از استثنائات این اصل می تواند در جلوگیری از چنین مشکلاتی بسیار موثر باشد.

اگر در معامله ای مشکوک به جعل، بی اختیاری یا فقدان اهلیت هستید، حتما پیش از صدور یا انتقال چک با یک وکیل متخصص چک از موسسه حقوقی عدل محور مشورت کنید تا از تبعات بعدی در امان بمانید.

مشاوره با وکلای عدل محور

اصل عدم توجه ایرادات در چک از مهم ترین اصول حاکم بر اسناد تجاری است که هدف آن تقویت اعتماد و امنیت در مبادلات مالی است. با این حال، قانون گذار در مواردی که امضا جعلی است، شخص فاقد اهلیت است یا ایراد در خود سند وجود دارد، اجرای این اصل را محدود کرده است. آگاهی از استثنائات این قاعده می تواند از بروز دعاوی مالی جلوگیری کند. مجموعه حقوقی عدل محور با تکیه بر تجربه و تسلط بر حقوق اسناد تجاری، آماده ارائه مشاوره و پیگیری دعاوی مربوط به چک و دیگر اسناد تجاری است.

سوالات متداول

اصل عدم توجه ایرادات در چک یعنی چه؟

یعنی صادرکننده و ظهرنویس نمی توانند به ایرادات شخصی خود در برابر دارنده با حسن نیت استناد کنند. و موظف به پرداخت وجه چک هستند.

در چه مواردی می توان به ایرادات استناد کرد؟

در مواردی مانند جعل امضا، صدور چک توسط فرد فاقد اهلیت، ایرادات ظاهری در سند یا صدور چک توسط نماینده بدون اختیار، اصل عدم توجه ایرادات اعمال نمی شود.

اگر دارنده از ایرادات اطلاع داشته باشد چه می شود؟

در این صورت دارنده دیگر با حسن نیت محسوب نمی شود و اصل عدم توجه ایرادات در مقابل او قابل اجرا نیست.